Skocz do treści

Rewitalizacja starego cmentarza ewangelickiego w Przedborzu

Zespół Nadpilicznych PK   \   Aktualności

 <strong>pomnik na cmentarzu</strong><br /><i>fot. Piotr Wypych</i> W końcu 2013 r. z inicjatywy OT NPK, LGD Dolina Pilicy i władz Przedborza zrewitalizowany został stary cmentarz ewangelicki w Przedborzu, jednak prace badawcze trwają do dziś – dotyczą ustalenia poległych żołnierzy z I wojny światowej mających swe kwatery na tym cmentarzu. Pracami projektowymi i naukowo-badawczymi zajmuje się dr Piotr Wypych z OT NPK. Przedstawiamy schemat organizacyjny tego przedsięwzięcia- projektu.

Organizator: LGD Dolina Pilicy

Partnerzy: Urząd Miejski w Przedborzu, Zespół PK Województwa Łódzkiego - OT Nadpilicznych Parków Krajobrazowych - Przedborski PK

Opracowanie projektowe i naukowe: dr Piotr Wypych

Cel: odtworzenie, upamiętnienie i uporządkowanie miejsca pochówku dawnej ludności Przedborza i okolic wyznania ewangelickiego. Cmentarz założono na początku XIX w. Cmentarz po II wojnie aż do czasów obecnych jest kompletnie zdewastowany, układ nie czytelny, rośnie tam samosiew drzew i krzewów, większość kamiennych nagrobków wraz z kamienno-ceglanym murem ogrodzenia została rozkradziona lub zniszczona. Obok znajdują się prywatne działki budowlane. Realizacja ta może stać się przyczynkiem do stworzenia w przyszłości kompleksowego projektu pt. „Przedborski Trakt Czterech Kultur”.

Działania podjęte:

- opracowanie historyczno/naukowe miejsca

- wykonanie tablicy pamiątkowej-obelisku/pomnika

- wykonanie tablicy informacyjnej ze stelażem przed wejściem

- wykonanie częściowych porządków/czyszczeń roślinności

- odsłonięcie/oczyszcenie istniejących fragmentów nagrobków

Działania do realizacji w przyszłości:

- ustalenie i oznaczenie geodezyjne granic nekropolii

- ustalenie i wyznaczeni na działce gminnej drogi dojazdowej/dojścia

- częściowe ogrodzenie terenu nekropolii, lub zaznaczenie granic

w postaci słupów, kamieni, murku na narożach itp..

- opracowanie projektu „Przedborski Trakt Czterech Kultur”

Cmentarz ewangelicki w Przedborzu pochodzi z I połowy XIX w. Był ostatnim miejscem spoczynku dla ludności niemieckiej wyznania ewangelickiego. Nieliczna ludność tego wyznania przybyła do Przedborza i okolic w okresie tzw. „pruskiej fazy osiedleńczej” okresie Królestwa Polskiego i jest w dużym stopniu związany z rozwojem miejscowego przemysłu, a na wsiach z zagospodarowaniem przez osadników nieużytków tzw. „pustek” lub wykupem podupadłych majątków ziemskich. Wtedy w dokumentach pojawiają się pierwsze nazwiska ewangelików związanych z miastem: Szatsschnajder, Schmidt, Bazner, Hibel, Rittich, Binenthal, Lempke, Szacht, Thoma, Mage, Tarte, Dykmann i inni (oryginalne brzmienie może być inne ze względu na zruszczenie i spolszczenie pisowni w dokumentach). Według danych statystycznych w 1858 roku w Przedborzu zamieszkiwało 61 osób wyznania ewangelickiego. W sąsiednich gminach w 1907 roku udział osadników niemieckich przedstawiał się następująco: Masłowice 3% ogółu mieszkańców, Skotniki 5%, Krasocin 6,5%, Kluczewsko 9,4%, Góry Mokre 1,7%, Łopuszno 4,8%. W okresie międzywojennym w Przedborzu zamieszkiwało około 15 rodzin ewangelików. Ostatnie pochówki na cmentarzu dokonywane były na przełomie 1944/1945 roku. Po wojnie ze względu na brak opieki pokoleniowej i proces niszczenia „wszystkiego co niemieckie” oraz przychylną politykę władz zezwalającą na rozbiórkę cmentarzy innowierczych i wykorzystania kamienia na cele publiczne lub prywatne dla najbiedniejszych mieszkańców - kamienne nagrobki, mur ceglano-kamienny cmentarza został rozebrany lub zdewastowany. Według świadków mur ogradzający istniał do lat 60. XX w., w tym czasie czytelne były zarysy mogił ziemnych i istniało jeszcze wiele „stojących” kamiennych nagrobków. Najstarsi mieszkańcy podkreślali widok płyt metalowych niewielkich rozmiarów które „warlały się po cmentarzu” - najprawdopodobniej były to żeliwne odlewy oznakowania mogił wojskowych zbiorowych i indywidualnych z I wojny światowej. Na cmentarzu tym znajdują się nie czytelne mogiły z I wojny światowej żołnierzy armii austriackiej i niemieckiej poległych w walkach o Przedbórz w IX - XII 1914 roku. Prace porządkowe odsłoniły zarys najprawdopodobniej tych mogił - świadczy o tym urwany żeliwny fragment krzyża na podmurówce - typowy dla oznaczenia grobów żołnierzy austriackich i niemieckich. Z XIX wiecznego opisu Przedborza /Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1-15. Warszawa: 1880-1902/ wiemy iż znajdował się m.in. „ewangelicki cmentarz omurowany, 2 morgowy” oraz „dom modlitwy ewangelicki”. Cmentarz usytuowany jest na osi wschód-zachód, posiadał główną bramę wejściową od ulicy Częstochowskiej - dziś nie istniejącą i nie czytelną, jego położenie w XIX w. znajdowało się na przedmieściu miejskim Przedborza - „Widoma”. Centralne miejsce na cmentarzu zajmował krzyż z żeliwnym odlewem Chrystusa z poł. XIX w. - odlew znajduje się w Muzeum w Przedborzu. Do dziś zachował się położony centralnie fragmentaryczny nagrobek z wyrytą datą 1843, oraz kilka płyt z piaskowca stanowiące części grobów / bez napisów/.

Opracował: Piotr Wypych

 <strong>księga meldunkowa - wpis rodziny wyznania ewangelickiego w Przedborzu</strong><br /><i>fot. Piotr Wypych</i> <strong>projekt pomnika</strong><br /><i>fot. Piotr Wypych</i>
Łódzkie promuje