Skocz do treści

Główne miejscowości, obiekty i zabytki w parku i terenach przyległych

Zespół Nadpilicznych PK   \   Spalski PK   \   Dziedzictwo Kulturowe

Jacek Tabor, Marcin Kiedrzyński, Józef K. Kurowski, Hieronim Andrzejewski

Tomaszów Mazowiecki

„A może byśmy tak najmilsza wpadli na dzień do Tomaszowa,
może tam jeszcze zmierzchem złotym ta sama cisza trwa wrześniowa...”
Julian Tuwim

Największe miasto (ok. 70 tys. mieszkańców, starostwo powiatowe) nad Pilicą, położone w środkowej części jej biegu przy ujściu Wólbórki, Czarnej i Lubochenki. Założycielem Tomaszowa był Antoni Ostrowski, syn właściciela Ujazdu - hrabiego Tomasza Ostrowskiego. Mimo, że gwałtowny rozwój Tomaszowa w latach 30-tych XIX w. związany był, z manufakturami tkackimi, to początki miejscowości wiążą się z historią eksploatacji rudy darniowej, z której wytapiano żelazo. Okazało się, że surowiec ten jest słabej jakości, dlatego młody hrabia postanowił zmienić profil miasta i sprowadził tkaczy ze Śląska. Dla uczczenia swego ojca nazwał jego imieniem nową osadę. Tomaszów otrzymał prawa miejskie w 1830 r. Rozwój miasta po upadku powstania listopadowego został zahamowany. Ożywienie gospodarcze nastąpiło pod koniec XIX. Po sprowadzeniu maszyn parowych rozwinął się przemysł włókienniczy. W 1911 roku powstała fabryka sztucznego jedwabiu, która była zaczątkiem późniejszego największego zakładu w mieście – „Wistomu”. W latach 70-tych ub. wieku pracowało w nim blisko 8 tys. osób. Działalność tak dużej fabryki chemicznej wpłynęła na pogorszenie stanu środowiska przyrodniczego wokół miasta. Obecnie od około 10 lat zakład nie funkcjonuje. Nastąpiła poprawa czystości powietrza i jakości wody w Pilicy. Na terenie dawnego „Wistomu”, na rzece Czarnej osiedliły się bobry.
W Tomaszowie zachowały się interesujące zabytki kultury materialnej, a wśród nich - klasycystyczny pałac Ostrowskich wybudowany w 1812 r. W pałacu znajduje się muzeum regionalne, w którym można zobaczyć trzy stałe wystawy: etnograficzną, historyczną i przyrodniczą oraz wystawy czasowe. Innym zabytkiem jest neorenesansowy kościół p.w. św. Antoniego wybudowany w latach 60-tych XIX w. wg projektu H. Marconiego. Na Placu Kościuszki – centralnym miejscu miasta – znajduje się kilka obiektów architektury klasycystycznej, z których wyróżniają się: Kościół Narodowy –świątynia zbudowana w latach 1823-29, dawne jatki z charakterystycznymi arkadowymi podcieniami oraz kilka zabytkowych kamienic. Z obiektów z początku ubiegłego stulecia wymienić należy kościół ewangelicki (1902) w stylu neogotyckim oraz ratusz z 1927 roku obecnie siedziba Urzędu Miasta. W mieście znajduje się również szereg zabytków związanych przemysłową historią Tomaszowa. Do najstarszych należy dawna manufaktura „Batavia” (1824-26) w stylu klasycystycznym oraz kilka domów fabrykanckich.
W czasie II wojny światowej na terenie miasta prowadzono aktywną działalność partyzancką. W okolicach dworca kolejowego w 1942 r. poległ Franek Zubrzycki „Mały Franek” - dowódca jednego z najprężniejszych oddziałów. W 1940 roku hitlerowcy zorganizowali w Tomaszowie getto, umieszczając w min ok. 18 tys. Żydów, wywiezionych później do obozów masowej zagłady. Linia Pilicy była ważnym punktem obrony niemieckiej, o czym mogą świadczyć pozostałości licznych bunkrów na terenie miasta i w okolicy. W czasie wycofywania się oddziałów niemieckich w styczniu 1945 roku w nurtach Pilicy zatonęło kilka hitlerowskich transporterów. Przez lata powojenne wydobywano wraki lub części tych maszyn. Najgłośniejszym stało się wydobycie, w okolicach Brzustówki, transportera nazwanego „Rosi”, który odrestaurowany w zakładach AMZ w Głownie, znajduje się w tomaszowskim muzeum.
W granicach Tomaszowa znajdują się cenne obiekty przyrodnicze (m.in.: rezerwat przyrody Niebieskie Źródła, pomniki przyrody: Groty Nagórzyckie i okazałe drzewa w centrum miasta) oraz system tzw. korytarzy ekologicznych, jakie tworzą doliny kilku rzek z Pilicą na czele. Do turystycznych atrakcji miasta zaliczyć należy także, położony, przy Niebieskich Źródłach, Skansen Rzeki Pilicy (opis przy trasie po prawej stronie Pilicy).
Położenie Tomaszowa w sąsiedztwie cennych obszarów przyrodniczych i rekreacyjnych (Spalski PK i Sulejowski PK) oraz dogodność połączeń komunikacyjnych sprawiły wzrost zainteresowania turystycznego tym miastem. Walory krajoznawcze Tomaszowa i okolic przyciągają wczasowiczów od stu lat.

Spała - jedna z najbardziej znanych miejscowości wypoczynkowych nad Pilicą i w województwie łódzkim. Jej wybitne walory przyrodnicze znalazły uznanie w oczach ostatnich carów Rosji i prezydentów II Rzeczypospolitej, którzy na przełomie XIX i XX wieku założyli w ujściu rzeczki Gać do Pilicy rezydencję łowiecką. Pierwotnie obszar ten należał do kilkusetletniego rodu młynarzy Spałów. Po kasacji spalskiego młyna wybudowany został tu pałacyk myśliwski, w którym częstymi gośćmi byli carowie Aleksander III i Mikołaj II wraz z rodzinami i dworem. W dwudziestoleciu międzywojennym przybywali w Spale na wypoczynku i polowaniach Józef Piłsudski, prezydenci Stanisław Wojciechowski i Ignacy Mościcki.
Z tamtych lat pozostały okazałe budynki z charakterystycznej czerwonej cegły, obecnie domy wypoczynkowe FWP i należące do Gminy Inowłódz. Charakterystycznym elementem Spały jest posąg żeliwny żubra i drewniany kościółek będący kaplicą prezydentów w latach przedwojennych. Nad miejscowością góruje pochodząca z carskich czasów wieża ciśnień oraz słynne 200 letnie „sosny spalskie”. Z współczesnych budowli należy zwrócić uwagę na Dom Pamięci Walki i Męczeństwa Leśników i Drzewiarzy Polskich oraz rozległy kompleks sportowy Ośrodka Przygotowań Olimpijskich COS.
Interesujący jest drzewostan parkowy Spały z wieloma gatunkami drzew i krzewów pochodzących m.in. z Azji i Ameryki Północnej oraz park wiejski „Kępa”. Dogodna droga na południe prowadzi na punkt widokowy na dolinę Pilicy z zabytkowego mostu. Nad rzeczką Gać na południe od Spały rośnie blisko 90 pomnikowych dębów szypułkowych o obwodach do 4,6 m.

Rezerwat Spała - leśny rezerwat utworzony w 1958 r., ostatnio powiększony do prawie 103 ha, chroni fragment naturalnych lasów grądowych i łęgowych na obu brzegach Pilicy. Starodrzew (dęby, sosny i in.) w wieku około 250 lat jest naturalną pamiątką puszczańskiej przeszłości Lasów Spalskich. To cenny obiekt krajoznawczy (jest tu ścieżka dydaktyczna) i naukowy.

Rezerwat Rzeka Gać - dolina tej pięknej, śródleśnej rzeki charakteryzuje się wyjątkowym bogactwem biotopów, zbiorowisk leśnych, flory i fauny. Występują tu naturalne lasy olszowe, o niezastąpionym znaczeniu biocenotycznym (zwłaszcza wodo- i glebochronnym), a ponadto smugi grądów na zboczach doliny. Oryginalnym zjawiskiem jest występowanie tu - w dolinie rzeki torfowiska wysokiego i związanych z nim borów bagiennych. We florze naczyniowej na uwagę zasługują m.in.: rosiczka okrągłolistna, bagno zwyczajne i barwinek pospolity. W dolinie tej śródleśnej rzeki znajduje się bodajże największe w SPK stanowisko widłaka jałowcowatego.

Konewka - osada leśna położona nad rzeczką Gać, około 2 km na północ od Spały. Znajdują się tu: siedziba Nadleśnictwa Spała, Zakłady Przemysłu Drzewnego oraz ośrodek wczasowy LOTu. Osiedle pracownicze Konewka powstało w okresie I wojny światowej równolegle z wybudowaniem tartaków przez Niemców. Do tartaku drewno było zwożone przez system kolejek leśnych. Osiedle i tartak powstało na bazie istniejącego od XIX wieku młyna wodnego przy trasie Inowłódz – Lubochnia.
Po wschodniej części wsi w lesie znajdują się schrony niemieckie z czasów II wojny światowej. Największy z nich miał ochraniać pociąg sztabowy (salonkę). Przeznaczony był dla sztabu Wermachtu na Generalną Gubernię, a w początkowym etapie inwazji Niemiec na Związek Radziecki dla armii Ober Ost gen. Blaskovitza. Schron był całkowicie niezależny i hermetyczny. Posiadał własne zasilanie w wodę i energię oraz systemy odgazowywania. Jako rezerwowy i techniczny wybudowano schron w Jeleniu. Siedziba niemieckiego dowództwa mieściła się w Spale (obecnie Dom Wczasowy „Łoś”) skąd bezpośrednio do Berlina biegł kabel grubości ręki (wykopano go w 1947 roku). Po przeniesieniu sztabu armii do Smoleńska bunkry w Konewce straciły na znaczeniu.
Obecnie schrony w Konewce są miejscem zimowania nietoperzy (200 – 300 osobników z 8 gatunków). Z tego względu obiekty te włączono na listę sieci Natura 2000 - ostoi przyrody o znaczeniu europejskim.

Rezerwat Konewka – rezerwat leśny o powierzchni niespełna 100 ha utworzony w 1978 r. Obiekt chroni naturalne fitocenozy dąbrowy świetlistej i grądu wysokiego z ciepłolubną florą leśną. Zachował się tu starodrzew sosnowo-dębowy w wieku 100-150 lat. Rezerwat jest ostoją populacji dębu bezszypułkowego, a ponadto rosną tu cenne składniki flory leśnej m. in.: orlik pospolity, miodunka wąskolistna i naparstnica zwyczajna. Na uwagę zasługuje również bardzo bogata entomofauna z licznymi gatunkami puszczańskimi, unikalnymi w skali kraju.

Królowa Wola – duża wieś położona na północny-zachód Inowłodza na rozległej polanie. Legenda miejscowa opisując nazwę wsi przytacza podróż żony Władysława Hermana, która urzeczona pięknem tej okolicy wyraziła chęć założenia w tym miejscu osady. Na pytanie dworzan o nazwę odpowiedziała, że nazwa jest już wolą króla – stąd Królowa Wola. Pierwsza wzmianka o tej miejscowości datuje się na rok 1495. Miejscowość ta wykazuje cechy rozplanowania domostw typowe dla wsi sznurowej. Wokół niej ulokowało się kilka przysiółków: Kolonijka, Stegny, Klin. W części centralnej wsi znajduje się dom ludowy fundacji prezydenta Ignacego Mościckiego z 1929 r. oraz budynki szkoły z 1939 r. W Królowej Woli wciąż żywe są Lokalne Koło Gospodyń Wiejskich oraz zespół „Królowianki” kultywują tradycje ludowe pogranicza folkloru opoczyńskiego i rawskiego. Z Królowej Woli można łatwo dotrzeć do Glinnika i Spały, drogą utwardzoną kostka bazaltową w okresie międzywojennym. W kierunku północnym biegnie od wsi stary szlak w kierunku Wielkiej Woli oraz do osady Glina będącej niegdyś siedzibą nadleśnictwa, które znajdowało się przy nie istniejącej już wsi Małomierz.
Krajobraz Królowej Woli oraz okolic urzeka swojskim charakterem z dominującymi elementami takimi jak: stare sady, drewniana zabudowa, staw wiejski, wrzosowiska, stare jałowce i grusze śródpolne.

Teofilów - niewielka wieś o charakterze letniskowym. Usytuowany na północnym stoku doliny Pilicy pośród borów sosnowych już od przełomu XIX i XX wieku stanowił znane miejsce wypoczynku. W miejscowości tej obejrzeć można willę z początku XX wieku, kilka drewnianych domów letniskowych z I połowy XX wieku oraz bunkry pochodzące z okresu II wojny światowej. We wsi znajduje się gospodarstwo agroturystyczne oraz ośrodek wypoczynkowy. Teofilów jest doskonałym miejscem spędzania wolnego czasu dla miłośników wędkowania, grzybiarzy oraz ludzi uprawiających turystykę aktywną.

Inowłódz - niewielka miejscowość, założona przy przeprawie przez Pilicę na starym trakcie z Wielkopolski i Pomorza do Małopolski. Od XIV wieku do 1870 roku Inowłódz posiadał prawa miejskie, był siedzibą kasztelanów i starostów. W oparciu o lokalne surowce od XVIII wieku wypalano w okolicy wapno. W XIX wieku istniała tu także huta żelaza. We wsi znajduje się neogotycki kościół parafialny św. Michała z 1520 roku, przebudowany w XIX wieku. Zachowały się także ruiny obronnego zamku kazimierzowskiego z XIV w.
Najważniejszym obiektem kulturowym jest romański kościół św. Idziego, pochodzący z XI wieku. Fundatorem kościoła był król Władysław Herman. Jak głosi legenda fundacja kościoła była związana z cudownymi narodzinami syna Władysława – Bolesława Krzywoustego. Kościół zbudowany jest z kamienia. Charakterystyczny element budowli stanowi empora (rodzaj balkonu) w kolistej wieży. Po wielu zniszczeniach został całkowicie zrekonstruowany w latach trzydziestych ubiegłego wieku.
Z położonego na wysokiej skarpie kościoła roztacza się piękny widok na dolinę rzeki. W okolicach Inowłodza kończy się wyżynny odcinek Pilicy. Przełomowy charakter doliny związany jest z płytko zalegającymi utworami mezozoicznymi. Na słonecznych zboczach doliny, rozwijają interesujące płaty ciepłolubnej roślinności murawowej. Rosną tu m.in.: szałwia łąkowa i okręgowa, goździcznik wycięty, wiązówka bulwkowa i driakiew żółtawa. Murawy te są też miejscem licznego występowania rzadkich gatunków bezkręgowców, przede wszystkim owadów.
Z Inowłodzem związana jest postać Juliana Tuwima, który często przebywał w położonej w sąsiedztwie wsi Zakościele. Na początku ubiegłego wieku okolice Spały i Inowłodza uznane zostały za atrakcyjne tereny wypoczynkowe, o szczególnych walorach klimatycznych. Obecnie skarpy, a nawet fragmenty doliny rzeki są zagrożone urbanizacją.

Liciążna - wieś położona na północny-wschód od Inowłodza w malowniczej dolince strumienia Liciążna, zwanego inaczej Olszynka. Pierwsze wzmianki o tym terenie pochodzą z II połowy XIV wieku, natomiast nazwa wsi w dokumentach historycznych pojawia się na początku XVI wieku. Miejscowość ta niegdyś położona przy trakcie handlowym wiodącym z Małopolski na Mazowsze traci powoli charakter wsi rolniczej. Na otoczonych lasami stokach dolinki powstały liczne działki rekreacyjne i domki letniskowe. Liczne wąwozy otaczające Liciążne są atrakcją dla turystów rowerowych, natomiast przepływająca niedaleko Pilica jest "rajem" dla wędkarzy. Trzy km na północny-wschód od miejscowości znajduje się rezerwat leśny Żądłowice, a w okolicznych lasach spotkać można resztki okopów i transzeje z okresu I wojny światowej.

Żądłowice - osada leśna położona przy uroczysku o tej samej nazwie. Uroczysko było częścią dawnego, carskiego zwierzyńca łowieckiego. Najcenniejsze przyrodniczo fragmenty chronione są w rezerwacie leśnym Żądłowice.

Rezerwat Żądłowice - rezerwat leśny utworzony w 1968 r., dwa lata temu powiększony do 241 ha. Obiekt chroni fragment doliny Pilicy u podnóża wysokiego zbocza. Występują tu liczne wysięki i niewielkie równoległe dolinki i wzniesienia. Roślinność rezerwatu reprezentuje znaczną różnorodność krajobrazową. Tworzy ją charakterystyczna mozaika bagiennych lasów olszowych i bagiennych lasów sosnowych, uzupełniona obecnością innych zbiorowisk, zwłaszcza szuwarów i torfowisk niskich. Rezerwat jest cenną ostoją faunistyczną, gnieździ się tu m. in. bocian czarny.

Rzeczyca - dawna wieś królewska wzmiankowana już w I połowie XIV. Mimo, że Rzeczyca jest typową wsią rolniczą wytrawny turysta napotka tu wiele interesujących miejsc. Należy do nich neorenesansowy kościół pod wezwaniem Św. Katarzyny, który w XIX wieku stanął na miejscu dawnego, drewnianego kościółka z XVIII wieku. Z pierwotnego wyposażenia kościoła zachowały się do dziś dwie kropielnice z piaskowca, chrzcielnica, obraz Św. Rodziny (szkoły weneckiej) pochodzący z I połowy XVI wieku oraz obraz biskupa Jana Pawła Woronicza i portret księdza Jędrzeja Kitowicza – długoletniego proboszcza rzeczyckiej parafii, znanego historyka i pamiętnikarza, autora takich dzieł, jak: "Opis obyczajów za panowania Augusta III", czy "Pamiętniki - czyli Historia Polski". Drugą ważną postacią związaną z tą miejscowością jest Narcyza Żmichowska - pisarka, prekursorka polskiej powieści psychologicznej, znana działaczka ruchu walczącego o równouprawnienie kobiet. W okresie od 1839 do 1857 mieszkała w majątku u rodziny (ojca Jana Żmichowskiego i siostry Wandy Redlowej). Przez 3 lata była nauczycielką w miejscowej szkole. Przebywając w Rzeczycy napisała powieść „Poganaka”.
Z dawnego majątku w Rzeczycy do dziś przetrwał jedynie spichlerz i zabytkowy park z licznymi pomnikowymi drzewami. W parku uwagę zwraca olbrzymi modrzew oraz dąb błotny. Naprzeciw parku znajduje się karczma murowana - obecnie restauracja. Do najstarszych obiektów we wsi należy także dom parafialny z końca XIX wieku. Rzeczyca jest prężnie działającym ośrodkiem folklorystycznym. Można przyjechać tu na coroczne dożynki, czy święto kiszenia kapusty lub wspólne darcie pierza - tzw. pierzawki.

Łęg i Brzeziny - dwie wsie położone u stóp północnej skarpy doliny Pilicy pomiędzy Rzeczycą i Grotowicami. W znanym już w średniowieczu Łęgu znajduje się drewniana chata z początku XX wieku oraz kilka wiązów o obwodach pni dochodzących do 5 m. Nieopodal zabudowań wypływa źródło krystalicznie czystej wody. W położonych na wschód od Łęgu Brzezinach uwagę zwraca szereg starych piwnic wydrążonych w skarpie. Piękno krajobrazu i bliskość Pilicy tworzą w obu miejscowościach doskonałe warunki dla agroturystyki.

Grotowice - wieś położona 3 km od Rzeczycy. Do II wojny światowej Grotowice były majątkiem ziemskim, po którym do dnia dzisiejszego pozostał murowany spichlerz z początku XX wieku oraz park założony na przełomie XVIII i XIX wieku. W zabytkowym parku usytuowanym na tarasowym zboczu doliny Pilicy atrakcją jest gigantyczna lipa drobnolistna – pomnik przyrody o obwodzie pnia przekraczającym 6 m. W parkowym drzewostanie uwagę zwracają także potężne dęby, buki, jesiony oraz klony. Obecnie na terenie parku mieści się ośrodek kolonijny.
Na południowym skraju parku dawny właściciel majątku, Władysław Grotowski, wzniósł trzymetrową murowaną kolumnę zwieńczoną czworoboczną kapliczką. Na figurze widnieją herby szlacheckie Ciołek i Rawicz oraz data 1607. Miejsce to ma upamiętniać krwawą bitwę z rokoszanami Zebrzydowskiego pod Guzowem
Od strony północnej do parku prowadzi kilometrowa zabytkowa aleja lipowo-klonowa.
Ponadto we wsi spotkać można grupę wielkich dębów, pamiątkę po zespole dworskim, a pośród domostw rosną sędziwe wiązy. Latem można zwiedzić napowietrzną galerię „W ogrodzie”.

Roszkowa Wola - wieś o charakterze rolniczym położona w Dolinie Białobrzeskiej na wschodnich krańcach województwa łódzkiego. Wokół miejscowości znajdują się liczne stanowiska archeologiczne, co świadczy, że tereny te zamieszkane były już w okresie lateńskim. Rozległa panorama doliny Pilicy zachęca do uprawiania turystyki pieszej i rowerowej, szczególnie zaś kajakowej. Nieopodal wsi na Pilicy znajduje się wielka wyspa – wymarzone miejsce dla plażowiczów stroniących od ludzi. Na zachód od Roszkowej Woli biegnie Centralna Magistrala Kolejowa.

Tomaszów Maz. - Skansen Rzeki Pilicy - jest to wspólne przedsięwzięcie Zarządu Miasta i Stowarzyszenia Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza. Pierwszym eksponatem, który zapoczątkował to muzeum rzeki jest młyn wodny z XVIII wieku przeniesiony znad rzeki Luciąży. Wśród znajdujących się we młynie eksponatów na szczególną uwagę zasługują makiety młynów wodnych wykonane przez Jerzego Sosnowskiego. Ponadto liczne elementy wyposażenia młyna, ekspozycja etnograficzna oraz zbiór fotografii związanych z historią Nadpilicza. Obok, jedna z większych w Polsce kolekcja kamieni młyńskich, rekonstrukcja parostatku „Pilica II” oraz przeniesiony ze Spały drewniany budynek stanowiący element zabudowy carskiej. W pobliżu skansenu znajduje się rezerwat przyrody Niebieskie Źródła.

Białobrzegi – dzielnica Tomaszowa Mazowieckiego (dawna siedziba gminy) położona na wysokim, prawym zboczu doliny Pilicy. Znajduje się tu zabytkowy, drewniany kościół parafialny p. w. św. Marcina, wzniesiony ok. 1746 r. Prawdopodobnie w XVII w. dobudowano murowaną zakrystię, a w pierwszej połowie XIX wieku - kruchtę. Pierwotny kościół istniał od około 1470 r. W Białobrzegach, przy drodze do Opoczna, znajduje się dawny dwór z połowy XIX w., a obecnie znajduje się tam restauracja. W okolicy zobaczyć można interesujące pod względem geomorfologicznym wzgórze tzw. Księżą Górę. Położone jest ono w terasie nadzalewowej doliny Pilicy i ma charakter ostańca zbudowanego głównie z piasków i glin zwałowych. U podnóża znajdują się wychodnie utworów jurajskich.

Wąwał - duża wieś na przedmieściach Tomaszowa Maz. i skraju Lasów Smardzewickich. Dawniej istniał tu folwark. Obecnie znajduje się tu między innymi cegielnia wykorzystująca, wydobywane na miejscu, iły kredowe. Jest to znane stanowisko dobrze zachowanych skamieniałości (m. in. amonitów). Na południowym skraju wsi znajduje się tzw. "Przepaść" - miejsce gdzie wody okresowego cieku znikają pod ziemią w szczelinach wapieni jurajskich, tworzących poziom wodonośny zasilający Niebieskie Źródła. Woda płynie systemem szczelin krasowych i po około 5 dobach wypływa w wywierzyskach.

Jeleń - stacja kolejowa 7 km na pd.-wsch. od Tomaszowa Maz. położona na skraju Lasów Smardzewickich. Pod koniec XIX w służyła carowi jako ostatni punkt podróży koleją w czasie przyjazdów do rezydencji w Spale. Okoliczne lasy były włączone do zwierzyńca carskiego. Aby scalić kompleks leśny przesiedlono wtedy kilka śródleśnych wsi (m. in. z okolicy dzisiejszego rezerwatu Jeleń). Obecnie znajduje się tu składnica drewna oraz bocznica kolejowa do Białej Góry, skąd transportowany jest piasek szklarski na teren całego kraju. W odległości ok. 500 m na płn. od stacji znajduje się kompleks schronów z czasów II wojny światowej wybudowanych dla niemieckich pociągów sztabowych. Podobne schrony zlokalizowane są w Konewce k. Spały. Po wojnie, aż do początku lat 90-tych, schrony wykorzystywano jako magazyny dla Centrali Rybnej.

Rezerwat Jeleń - rezerwat leśny o powierzchni 47 ha., utworzony w 1976 r. Chroniony jest tu fragment naturalnego wielogatunkowego lasu z udziałem jodły, rosnącej tu przy granicy zasięgu geograficznego. W rezerwacie istnieje cenna kolekcja ponad 200–letnich dębów szypułkowych. Innym walorem obiektu jest różnorodność zbiorowisk leśnych występujących głównie na siedliskach wilgotnych: od olsów przez grądy niskie do jodłowo-dębowo-świerkowych borów mieszanych i sosnowych borów bagiennych. Występują tu także torfowiska i wilgotne łąki.

Sługocice - śródleśna wieś przy trasie Tomaszów-Opoczno. W rejonie wsi przy szosie Tomaszów-Opoczno rosną: dwa sędziwe dęby szypułkowe o obwodach 5,0 i 4,4 m uznane za pomniki przyrody. We wschodniej części wsi, na skraju lasu znajduje się osada łowiecka.

Rezerwat Sługocice - rezerwat florystyczny o powierzchni 8 ha., utworzony (w 1984 r.) w celu ochrony stanowiska żywca dziewięciolistnego – gatunku typowego dla buczyny sudeckiej. Stanowiska niżowe tej rośliny należą do rzadkości. W rezerwacie rośnie również inny gatunek górski – widłak wroniec.

Ciebłowice Duże - wieś położona na przedmieściach Tomaszowa Maz. przy linii kolejowej Tomaszów-Radom. Na północ od wsi zlokalizowane są stare wyrobiska wapienne z pozostałościami okrągłych pieców do wypalania wapna. W pobliżu wsi znajduje się jedno z najcenniejszych w dorzeczu Pilicy stanowisk archeologicznych. Odkryto tu rozległe cmentarzysko, użytkowane od końca I w. do połowy III w. n. e. przez ludność kultury przeworskiej.

Ciebłowickie Błota - rozległy kompleks trzcinowisk, turzycowisk, zarastających łąk, pastwisk oraz zadrzewień łęgowych i olchowych. Teren znajdujący się w dolinie Pilicy na jej prawym brzegu i jest niezwykle trudno dostępny. Jego tradycyjne nazwy to „Łąki Henrykowskie” i „Bolne”. Należy on bowiem do wsi położonych w odległej gminie Lubochnia: Henrykowa i Glinnika. Duża odległość oraz brak mostu i przepraw spowodował zaniechanie gospodarki łąkowej i pasterskiej. Obszar ten został definitywnie oddany we władanie przyrody stając się ostoją ptaków wodno-błotnych. Gniazdują tutaj min.: bąk, bączek, błotniak stawowy i łąkowy, kszyk, rycyk, derkacz, remiz, dziwonia, świerszczak, brzęczka. Są to gatunki rzadkie i nieliczne w skali naszego województwa.

Starorzecza w dolinie Pilicy – ciągną się one od granic Tomaszowa Maz. do Spały po obu stronach Pilicy. Rzeka w tym miejscu bardzo silnie meandruje, są to jej największe zakola w odcinku środkowym i dolnym. Niegdyś rzeka operowała na całej szerokości swojej doliny pozostawiając starorzecza. Obecnie ulegają one wypłyceniu i zasilane są jedynie okresowymi wezbraniami Pilicy. W dolinie Pilicy stanowią miejsce bytowania wielu gatunków zwierząt. Znakomite warunki znajdują tutaj płazy oraz ryby. Gniazduje wiele gatunków ptaków wodnych (cyranki, krzyżówki, łyski, trzciniaki). W większości tutejszych starorzeczy rosną interesujące rośliny wodne: grzybień biały, grążel żólty, żabiściek pływający, osoka aloesowata.

Stare leśniczówki
Ciebłowice Małe
- leśniczówka położona na skraju lasu, nieopodal wsi Ciebłowice Małe. Podobnie jak leśniczówka „Borki” była strażnicą broniącą wjazdu do Spały osób niepowołanych. Na przepływającym obok strumieniu spotkać można ślady żerowania bobrów. Nieopodal, na polach i nadpilicznych łąkach, liczne powierzchniowe stanowiska archeologiczne.
Spała - przy drogach Tomaszów Mazowiecki – Spała oraz Konewka – Spała znajdują się kolejne dwie spośród pięciu istniejących strażnic kozackich zabezpieczających drogi prowadzące do carskiej rezydencji łowieckiej w Spale. Obecnie wszystkie użytkowane są przez Nadleśnictwo Spała. Ostatnia przeniesiona spod Teofilowa znajduje się obok biura Nadleśnictwa.
Borki - położona na wschód od Spały leśniczówka otoczona jednymi z najstarszych fragmentów Lasów Spalskich. Niegdyś pełniła ona rolę strażnicy strzegącej drogi dojazdowej do Spały. W pobliżu niewielki śródleśny staw oraz rezerwat przyrody „Spała”. Ciekawostką jest znajdujący się niedaleko krzyż upamiętniający prace melioracyjne przeprowadzone w latach 30-tych XX wieku na okolicznych łąkach. Okolica sprzyja wędrówkom pieszym, rowerowym oraz konnym.
Ceteń - stara drewniana leśniczówka położona w pobliżu drogi Inowłódz – Poświętne. W poł. listopada 1939 u mieszkającego wówczas tam gajowego Tomasza Chachuły nocował oddział Hubala. Było to pierwsze miejsce postoju „Hubalczyków” w Lasach Spalskich. Koło leśniczówki przydrożna kapliczka z zabytkową figurą Św. Jana Nepomucena.

Fryszerka - osada leśna oddalona o 2 km na wschód od Inowłodza. Nazwa miejscowości pochodzi od istniejących tutaj niegdyś dwóch pieców hutniczych, służących do świeżenia (freszowania) surówki żelaza. Piece hutnicze nie zachowały się do czasów dzisiejszych, natomiast można zwiedzić dwa młyny wodne. Położona pośród sosnowych borów Fryszerka już w okresie międzywojennym była miejscowością letniskową. W czasie II wojny światowej często bywał tu mjr Henryk Dobrzański – „Hubal”. Obecnie osadę tę w głównej mierze stanowią działki rekreacyjne i letniskowe. Na północny-wschód położona jest wodna stanica harcerska ZHP. Okoliczne lasy są licznie odwiedzane przez grzybiarzy.

Projektowany rezerwat Ceteńka - dolina Ceteńki należy do najcenniejszych obiektów przyrodniczo-leśnych w Spalskim PK. Dno i obrzeża niewielkiego strumienia, w wielu miejscach głęboko wciętego w podłoże, zajmują fitocenozy łęgu. Ceteńka na niemal całej długości jest zasilana wodami ze źródeł pobocznych. We florze naczyniowej na szczególną uwagę zasługują stanowiska m.in.: skrzypu zimowego, bluszczu pospolitego i wawrzynka wilczełyko. Ceteńka jest w kilku miejscach przegrodzona, woda spiętrzona, są stawy. Ich obrzeża z różnorodną roślinnością szuwarową i zaroślową stanowią cenne refugia zwłaszcza dla ptaków.

Anielin - wieś położona pomiędzy Inowłodzem a Studzianną, na krawędzi Doliny Białobrzeskiej. Znana była już w XIX wieku jako śródleśna osada. W okresie II wojny światowej ze względu na ustronne położenie pośród lasów, w dalekiej odległości od większych miejscowości Anielin był miejscem stacjonowania oddziału partyzanckiego - „Hubalczyków”. Tu także, 30 kwietnia 1940 r., ostatnią walkę w życiu stoczył ich przywódca – mjr Henryk Dobrzański. Na miejscu śmierci „Hubala” wzniesiono szaniec w kształcie krzyża Virtuti Militari. Pomnik otoczony jest murem z kamieni polnych.
Pośród anielińskich pól spotkać można rosnące na miedzach potężne dęby, a ze wschodniego krańca wsi rozciąga się widok na usytuowany na wzgórzu zespół kościelno-klasztorny w Poświętnem.

StudziannaPoświętne - wieś Studzianna znana była już w XV wieku. Wówczas gospodarzami tego terenu byli Odrzywolscy. W kolejnych wiekach właściciele tych ziem zmieniają się. W XVIII-wiecznych dokumentach kościelnych spotyka się określenie Studzianny jako miasteczka. Znaczna część wsi od XVII wieku należała do Filipinów.
Rozwój miejscowości związany jest nierozerwalnie z obrazem „Wieczerzy Świętej Rodziny” lub zwanym inaczej – „Matki Boskiej Studziańskiej”. Namalowany w XVI wieku przez Jakuba Callet z Nancy pierwotnie był własnością pierwszej żony Władysława IV Wazy, Cecylii Renaty. Kilkukrotnie zmieniał właścicieli. Na koniec w nieznanych okolicznościach znaleziony został na polu bitwy pod Kamieńskiem. Stamtąd trafił do Studzianny, gdzie zasłynął cudami. Jak podają źródła kościelne – przy obrazie od 1664 r. do 1844 r. zdarzyło się ponad 700 cudów.
W studziańskim sanktuarium leżącym obecnie na terenie wsi Poświętne najważniejszym obiektem jest wzniesiona w XVII wieku bazylika. Barokowy kościół przypomina wyglądem kościół Jezuitów w Rzymie. Wewnątrz bogate późnobarokowe polichromie, wiele cennych obrazów, rzeźb oraz sprzętu liturgicznego. Sanktuarium odwiedzone było przez monarchę Michała Korybuta Wiśniowieckiego oraz przez Jana III Sobieskiego, który po zwycięskiej bitwie pod Wiedniem przysłał tu w darze kryształowy krzyż, złoty kielich i wezyrski dywan. W podziemiach kościoła znajdują się krypty, gdzie oprócz O.O. Filipinów spoczywają ważne osobistości z XVIII-wiecznej Polski, m.in. wojewoda kaliski A.F. Lipski, generał wojsk koronnych F. H. Gronowski, żona łowczego Wielkiego Księcia Litewskiego Fabiana Szaniawskiego. W podziemiach chowana była także szlachta ziemi opoczyńskiej. W okresie II wojny światowej schronienie przed wojskami niemieckimi znajdowała tu okoliczna ludność. W 1968 r. Prymas Polski Stefan Wyszyński i metropolita krakowski Karol Wojtyła dokonali aktu koronacji cudownego obrazu.
Obok bazyliki cennym zabytkiem jest późnobarokowy, jednopiętrowy klasztor. Wewnątrz wiele obrazów z XVII i XVIII wieku. W otaczającym zespół murze uwagę zwracają dwie dzwonnice z XVIII wieku- południowa oraz tzw. wieża zegarowa. Cały zespół klasztorny otoczony jest starymi potężnymi dębami (do 5 m w obwodzie), lipami drobnolistnymi (najgrubsza mierzy w obwodzie 5,9 m) i wiązami szypułkowymi i górskimi (o grubościach od 2,4 m do 3, 15 m).
Ponadto warto zwiedzić murowany kościół p.w. Św. Józefa. Barokowy, murowany kościół wzniesiono w latach 1696 – 1699. Ciekawostką jest fakt, iż w kościele tym msze odbywają się tylko dwa razy do roku, tj. 1 maja oraz święto patrona kościoła – Św. Józefa. Obok kościoła studzienka Św. Jana. Woda z niej uchodziła za cudowną. W parkanie kościoła czteroboczna niewielka dzwonnica z XVIII wieku.
Wzniesiona w 1730 r. na Górze Panieńskiej kaplica Św. Anny zajmuje miejsce pierwotnego drewnianego kościoła i klasztoru. Z Górą Panieńską, zwaną też Dziewiczą, wiąże się piękne podanie ludowe o trzech dziewicach z pobliskich Małoszyc, które podczas najazdu Szwedów skryły się na górce i zginęły w zimowej zawierusze. Na miejscowym cmentarzu kilka pojedynczych mogił żołnierzy „Hubala”. We wsi warto obejrzeć prywatną kolekcję militariów.

Kozłowiec - niewielka wieś położona nad Pilicą. Niegdyś istniała tu przeprawa przez Pilicę do Żądłowic. Obecnie dzięki atrakcyjnemu położeniu i walorom klimatycznym Kozłowiec nabiera charakteru wsi letniskowo-wypoczynkowej. Pośród okolicznych pól rosną wielkie dęby i dorodne jałowce o zadziwiającej różnorodności form i kształtów. We wsi do dziś spróbować można chleba pieczonego według tradycyjnej receptury.

Projektowany rezerwat Dolina Młynów – projektowany (przez prof. Romualda Olaczka) rezerwat krajobrazowy obejmuje dolinę Studzianki od Młyńczyńska do ujścia. Naturalna dolina tej niewielkiej rzeczki ze względu na naturalnie zróżnicowane siedlisk, zbiorowisk roślinnych, flory i fauny, a także ze względu na bogactwo form geomorfologicznych, należy do najcenniejszych obiektów przyrodniczych we wschodniej części SPK. Oprócz licznych biotopów higrofilnych związanych z doliną na uwagę zasługują tu jałowczyska na siedliskach psammofilnych, z udziałem m.in. mącznicy lekarskiej.

Mysiakowiec – wieś w gminie Poświętne położona nad Pilicą na drodze z Poświętnego do Rzeczycy. Jest to jedna z nielicznych już miejscowości w Spalskim PK nie posiadająca asfaltowego połączenia drogowego. Do lat 70. istniała tu przeprawa promowa do osady Kępa Mysiakowska. Spowodowane to było zmianą koryta rzeki Pilicy, która przesunęła swój nurt w kierunku południowym odcinając ową osadę od pozostałych terenów gminy. Funkcjonująca teraz wygodna przeprawa mostowa ułatwia komunikację pomiędzy wsiami i gminami. W Mysiakowcu w chwili obecnej rozwija się zabudowa letniskowa, a okolice porośnięte suchymi i ciepłymi borami pełnymi grzybów, przyciągają swoim korzystnym klimatem spragnionych wypoczynku.

Wólka Kuligowska – położona po prawej stronie Pilicy tuż nad jej brzegiem, od południa otoczona borami sosnowymi i rozległym kompleksem łąk zwanych „Błotami Kuligowskimi”. Jest to stara wieś założona w średniowieczu wraz z rozwojem opoczyńskich dóbr królewskich. Miejscowość, w której kultywowane są wciąż zwyczaje przypisane do folkloru opoczyńskiego. Do dziś można spotkać zarówno tu jak i w sąsiednim Mysiakowcu i Gapininie kobiety w zapaskach i tradycyjnych pasiastych spódnicach ubierające się na co dzień i od święta.

Centralna Magistrala Kolejowa – przez wschodnią część Spalskiego Parku Krajobrazowego i jego otuliny przebiega nowoczesna linia kolejowa łącząca Warszawę ze Śląskiem. Wybudowano ją w latach 70. ub. stulecia W chwili obecnej obsługuje ona głównie ruch osobowy pociągów Euro- i Intercity. Trasa ta przebiega bezkolizyjnie ponad lokalnymi połączeniami drogowymi i innymi kolejowymi, a rzekę Pilicę przecina w Gapininie. Istnienie ruchliwego połączenia kolejowego, które rozcina dolinę Pilicy i kompleksy lasów brudzewickich, powoduje powstanie bariery ekologicznej uniemożliwiającej przemieszczanie się zwierząt. Jednak z drugiej strony nasypy kolejowe porośnięte roślinnością ciepłolubną stanowią drogę migracji i miejsce bytowania dla wielu gatunków owadów, przede wszystkim motyli, błonkówek i muchówek.

Gapinin – ostatnia na wschodzie miejscowość w województwie łódzkim, położona na prawym brzegu Pilicy w gminie Poświętne. Znana z lokalnego przetwórstwa drzewnego. Charakteryzuje się wyjątkowymi walorami klimatycznymi gdyż jest otoczona od południa przez rozległe suche bory sosnowe, jałowcowiska i wrzosowiska. Łatwy dostęp do Pilicy sprzyja pobytowi letniskowemu. W okolicach Gapinina występują największe w Spalskim PK skupiska wolno rosnących dębów o imponujących rozmiarach. Rosną one w pobliżu występujących tu bardzo licznie olbrzymich głazów narzutowych z epoki lodowcowej. Na wysokim brzegu Pilicy i na okolicznych polach można spotkać luźno porozrzucane skały i kamienie pochodzące z ery paleozoicznej (min. syderyty). Kierując się na południowy-wschód można dotrzeć od Gapinina na tzw. „Błota Brudzewickie”. Jest to największe w pradolinie Pilicy skupisko łąk kośnych i znacznie osuszonych torfowisk niskich stanowiących ostoję ptaków wodno-błotnych i zimujących drapieżnych.

Nadpiliczne Parki Krajobrazowe
Przedborski Park Krajobrazowy Sulejowski Park Krajobrazowy Spalski Park Krajobrazowy

Znajdź nas
Łódzkie promuje